Konflikt łacińsko-cyrylometodejski osią wczesnej historii Polski. Czy dominium Piastów do roku (około) 1047 było państwem dwuobrządkowym?
Wybierz format
RIS BIB ENDNOTEData publikacji: 03.12.2025
Kultura Słowian, 2025, Tom XXI, s. 113-133
https://doi.org/10.4467/25439561KSR.25.008.22294Autorzy
Konflikt łacińsko-cyrylometodejski osią wczesnej historii Polski. Czy dominium Piastów do roku (około) 1047 było państwem dwuobrządkowym?
Tło konfliktu rozgrywającego się w dorzeczu Wisły przed rokiem (około) 1100 nieczęsto widzimy w podziałach wyznaniowych. Przeważnie takie tło dostrzegamy w ambicjach dynastycznych Piastów oraz pretendentów do ich władzy. Tymczasem uważna lektura kronik, polskiej Anonima zw. Gallem, czeskiej Kosmasa, a także pojedynczych źródeł o proweniencji wschodnio-frankijskiej i ruskiej, wskazuje na różnice międzywyznaniowe jako czynnik generujący polityczny, a de facto cywilizacyjny konflikt właśnie nad Wisłą. Dzięki zapisom Brunwilarensis monasterii fundatorum actus możemy sądzić, że był to konflikt łacińsko-cyrylometodejski. Prawdopodobnie stanowił on tło starć mających miejsce na ziemiach polskich w latach 996, 1036, 1047. Jeżeli jeszcze przechowaną przez Kronikę węgiersko- polską pamięć „króla Kazimierza, którego zdradzili i haniebnie zabili”, poprawnie powiążemy z mordem Kazimierza Odnowiciela dokonanym przez Krakowian, to będziemy mogli postulować clash of civilizations nad Wisłą również w 1058 roku. Przypomina to, że m.in. profesorowie Wacław Sobieski, Henryk Paszkiewicz, Karolina Lanckorońska, właśnie w takim międzywyznaniowym konflikcie, widzieli tło starcia innego Krakowianina, biskupa Stanisława, z kolejnym z Piastów, zarazem wielkim stronnikiem Rzymu – Bolesławem Szczodrym. Wszystko to uprawnia do wniosku, że konflikt łacińsko-cyrylometodejski był osią wczesnej historii Polski, a dominium Piastów było państwem dwuobrządkowym co najmniej do 1047 roku, a być może nawet do wojny wydanej przez wojewodę Sieciecha stronnictwu Piastów w latach 1099–1100.
Abraham W., Organizacya Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, Lwów [The Organization of the Church in Poland Until the Mid-12th Century], by the author, 1890, 259 pp.
Abraham W., Powstanie organizacyi kościoła łacińskiego na Rusi [The Establishment of the Latin Church organization in Ruthenia], vol. 1, Lwów, by the Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej, 1904, 418 ss.
Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki; przekł. przejrzał, wst. i przypis. opatrzył M. Plezia [Anonymous So-Called Gallus, Polish Chronicle, transl. by R. Grodecki; transl. reviewed, introduction and footnotes provided by M. Plezia], Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975, 185 pp.
Bieniak J., Źródło ruskie do sprawy Miecława [Ruthenian Source on Miecław’s Case], „Studia Źródłoznawcze. Commentationes” [Source Studies. Commentaries] 1963, vol. 8, pp. 96–111.
Brunwilarensis monasterii fundatorum actus, [in:] Monumenta Germaniae Historica, „Scriptorum”, vol. 14, ed. G. Waitz, Hannoverae 1883, pp. 121–144.
Chronica Poloniae Maioris, Kronika wielkopolska, edit. and comment. by B. Kürbis, [in:] Monumenta Poloniae Historica, series II, vol. VIII, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, pp. 282.
Cosmae Pragensis Chronica Boemorum, ed. Bertold Bretholz, [in:] Monumenta Germaniae Historica, „Scriptores Rerum Germanicarum, N.S.”, vol. 2, Berlin 1923, pp. 1–241.
Cronica Ungarorum iuncta et mixta cum Cronicis Polonorum vita sancti Slephani, ed. Sranisław Pilat, [in:] Monumenta Poloniae Historica, vol. I, Lwów, published at his own expense August Bielowski, 1864, pp. 495–515.
Delimata-Proch M., Rycheza Królowa Polski (ok. 995–21 marca 1063). Studium historiograficzne [Richeza, Queen of Poland (ca. 995–March 21, 1063). A H istoriographical Study], Kraków, Avalon, 2019, 366 pp.
Galli Anonymi Chronicon, review. Ludovicus Finkel and Stanislaus Kętrzyński, [in:] Fontes Rerum Polonicarum In Usum Scholarum, vol. 1, Lwów, Towarzystwo Historyczne Lwowa, 1899, pp. 123.
Galli Anonymi Cronica et gesta ducum sive principum Polonorum, ed. K. Maleczyński, [in:] Monumenta Poloniae Historica, series II, vol. II, Kraków 1952, 198 pp.
Historya Bolesława III. króla polskiego [History of Bolesław III. King of Poland], trans. Hipolit Kownacki, Warszawa, Drukarnia xx. Piiarów, 1821, pp. 350.
Jougan A., Słownik kościelny łacińsko-polski [Latin-Polish Ecclesiastical Dictionary], Poznań, Księgarnia św. Wojciecha, 1958, 646 pp.
Kętrzyński W., Niektóre uwagi o autorze i tekście najdawniejszej kroniki polskiej [Some Notes on the Author and Text of the Oldest Polish Chronicle], Kraków, Akademia Umiejętności, 1909, 16 ss.
Kmietowicz F., Kiedy Kraków był trzecim Rzymem [When Krakow Was the Third Rome], Toronto, SS. Cyril & Methodius Institution, 1980, 231 pp.
Kronika Marcina Galla przełożona na język polski i objaśniona przez Zygmunta Komarnickiego [The Chronicle of Marcin Gallus Translated Into Polish and Explained by Zygmunt Komarnicki], Warszawa, Drukarnia Józefa Sikorskiego, 1873, 255 pp.
Labuda G., W sprawie pochodzenia nazw: Wielkopolska i Małopolska [Regarding the Origin of the Names: Greater Poland and Lesser Poland], „Przegląd Zachodni” [Western Review] 1954, no. 5–6, pp. 112–123.
Lanckorońska K., Studies on the Roman-Slavonic rite in Poland, Roma, Institutum Orientalium Studiorum, 1960, 194 pp.
Latopis Nestora [The Latopis of Nestor], [in:] Monumenta Poloniae Historica, vol. I, Lwów, published at his own expense August Bielowski, 1864, pp. 521–862.
Lehr-Spławiński T., Zagadnienie Chorwatów nadwiślańskich [The Question of the Vistula Croats], „Pamiętnik Słowiański” [Slavic Diary] 1951, vol. 2, pp. 17–32.
List Matyldy do Mieczysława II. około r. 1027 [Letter From Matilda to Mieczysław II. Around 1027], [in:] Monumenta Poloniae Historica, vol. I, Lwów, published at his own expense August Bielowski, 1864, pp. 323–324.
Łowmiański H., Lokalizacja Chorwacji północnej według źródeł pisanych [Location of Northern Croatia According to Written Sources], in: idem, Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n. e. [The Beginnings of Poland: From the History of the Slavs in the 1st Millennium AD], vol. 2, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, pp. 142–200.
Łowmiański H., Początki Polski: z dziejów Słowian w I tysiącleciu n. e. [The Beginnings of Poland: From the History of the Slavs in the 1st Millennium AD], vol. 4, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, 538 pp.
Magistri Vincenti dicti Kadłubek Chronica Polonorum, ed. M. Plezia, [in:] Monumenta Poloniae Historica, series II, vol. X I, Kraków 1994, 214 pp.
Mironowicz A., Chrzest Polski z różnych perspektyw [The Baptism of Poland From Different Perspectives], „Rocznik Teologiczny” [Theological Yearbook] 2017, vol. L IX, n. 1, pp. 37–73.
Mironowicz A., Misja metodiańska na ziemiach polskich do końca XI wieku [The Methodian Mission in Poland Until the End of the 11th Century], „Elpis” [Elpis] 2002, no. 4, pp. 219–252.
Nestor, Powieść minionych lat (Powiest’ wriemiennych let). Charakterystyka historycznoliteracka, przekł. i koment. oprac. F. Sielicki [The Novel of Bygone Years (Povest’ Vremennyh Let). Historical and Literary Characteristics, transl. and comment. prepared by F. Sielicki], Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, 464 pp.
Nobis operique favete. Studia nad Gallem Anonimem [Nobis Operique Favete. Studies on Gallus Anonymus], A. Dąbrówka, E. Skibiński, W. Wojtowicz (Eds.), Warszawa, Instytut Badań Literackich PAN , 2017, 515 pp.
Pac G., Horror dyplomatyczny. Problem autentyczności i datacji grupy dyplomów brauweilerskich, w tym rzekomego dokumentu Rychezy z datą 1054 r. [Diplomatic Horror: The Authenticity and Dating of a Group of Brauweiler Diplomas, Including the Alleged Richeza Document Dated 1054], „Studia Źródłoznawcze. Commentationes” [Source Studies. Commentaries] 2014, vol. L II, pp. 91–101.
Paszkiewicz H., The Origin of Russia, London–New York, George Allen & Unwin, 1954, 556 pp.
Plezia M., Kronika Galla na tle historiografii XII wieku [Gallus’ Chronicle in the Context of 12th-Century Historiography], Kraków, by the Polska Akademia Umiejętności, 1947, 214 pp.
Słownik łaciny średniowiecznej w Polsce [Dictionary of Medieval Latin in Poland], vol. VIII, no. 4 (66), Kraków, Instytut Języka Polskiego PAN , 2006.
Sobieski W., Święty Stanisław a święty Piotr [Saint Stanislaus and Saint Peter], „Ateneum. Pismo Naukowe i Literackie” [Athenaeum. Scientific and Literary Journal], vol. 2, n. 1, April 1899, pp. 49–79.
Ułamek z legendy słowiańskiej o ś. Kiryle [A F ragment of the Slavic Legend of St. Cyril], [in:] Monumenta Poloniae Historica, vol. I, Lwów, published at his own expense August Bielowski, 1864, pp. 89–92.
Umiński J., Obrządek słowiański w Polsce IX–XI wieku i zagadnienie drugiej metropolii polskiej w czasach Bolesława Chrobrego [The Slavic Rite in Poland in the 9th–11th Centuries and the Question of the Second Polish Metropolis in the Times of Bolesław the Brave], „Roczniki Humanistyczne” [Humanities Annals] 1953, vol. 4, no 4, pp. 1–44.
Wasilewski T., Zapomniane przekazy rocznikarskie o Bolesławie Mieszkowicu. O nie-Gallowe pojmowanie wczesnych dziejów Polski [Forgotten Annals About Bolesław Mieszkovic. On No-Gallic Understanding of Early Polish History], „Przegląd Historyczny” [Historical Review] 1989, vol. 80, no. 2, pp. 225–237.
Wojciechowski T., O Kaźmierzu Mnichu [About Kazmierz the Monk], Kraków, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1881, 29 pp.
Zajączkowski S., Nazwa Wielkopolski w świetle źródeł historycznych [The Name of Greater Poland in the Light of Historical Sources], „Przegląd Zachodni” [Western Review] 1951, no. 9–10, pp. 1–31.
Żywot Mojżesza Węgrzyna [Life of Moses Węgrzyn], [in:] Pateryk Kijowsko-Pieczerski, or stories about the holy fathers located in the caves of Kiev, collection of the Department of Slavic Studies, University of Gdańsk, file no. III 1 p, page 137 verso, lines 9–25, Kiev (ca.) 1747.
Informacje: Kultura Słowian, 2025, Tom XXI, s. 113-133
Typ artykułu: Oryginalny artykuł naukowy
Tytuły:
Publikacja: 03.12.2025
Status artykułu: Otwarte
Licencja: CC BY 4.0
Udział procentowy autorów:
Informacje o autorze:
Korekty artykułu:
-Języki publikacji:
PolskiLiczba wyświetleń: 393
Liczba pobrań: 338